Кылем сӥзьыл Хельсинки университетын удмурт кыл дышетӥ. Милемлы главной корпусысь – вашкала коркась – чебер но бадӟым аудитория сётӥзы. Правда, доскатэк. Со аудиториын докторской диссертациосты защищать каро, соин доскаез ӧвӧл. Нимысьтыз курем берам, сётӥзы ик. Доскатэк кылэз туж ик умой ӧвӧл дышетыны.

Кинъёс бен Хельсинкиын удмурт кылэз дышето шуыса юамды потэ, дыр. Студентъёсы 12 адями вал, одӥгез кылиз пӧлысьтызы. Тросэз – финн-угор специализациын дышетско, финн-угор кылъёсын тунсыкъясько. Кудӥз ке огъя лингвистикаын дышетске, шергес пумиськись кылъёсын тунсыкъяське.

Вань студентъёс – финнъёс, одӥгез Финляндиысь уйпал саам, анай кылыз но уйпал саам.

Студентъёслы котьку верасько, пичи кылъёс сярысь дуннеын туж ӧжыт тодо шуыса. Удмурт кыл сярысь но дуннеын ӧжыт тодо. Соин ик сыӵе кылъёслэн яке сыӵе кылъёсын вераськисъёслэн туж адӟиськемзы потэ. Юрттэмды потэ ке, шуисько, берыктэ текстъёс удмурт кылысь анай кылады. Со луоз бадӟым вамыш.

Соин ик удмурт кылъя курсам студентъёслы уж сётӥ – кыӵе ке но текстэз финн кылэ берыктыны, кылбуръёсты яке мукет текстъёсты. Тросэз кылбур берыктӥзы, нош одӥгез уйпал саам кылэ берыктӥз.

Удмурт кылбуръёсты финн кылэ азьло но берыктылӥзы ни. Райя Бартенс кык книга поттӥз удмурт кылысь финн кылэ берыктэм кылбуръёсын. 1994-тӥ арын Joutsenet jumalan kasvoilla. Udmurttilaista kansanrunoutta ’Юсьёс инмарлэн ымныр вылаз: удмурт калык кылбурет’ но 1995-тӥ арын Suuren Guslin kaiku ’Бадӟым крезьлэн чузъяськемез’ шуыса нимаськись книгаос. Нырысетӥ книгае фольклор текстъёс пыризы, нош кыкетӥяз – Кузебай Гердлэн, Ашальчи Окилэн, Флор Васильевлэн, Алла Кузнецовалэн, Людмила Кутяновалэн, Владимир Владыкинлэн быръем кылбуръёссы.

Райя Бартенс (1933 – 2025) 1980 – 1997-тӥ аръёсы Хельсинки университетын финн-угор кылъёсъя профессор луыса ужаз. Со саам но мукет финн-угор кылъёсты эскериз. 2000-тӥ арын перм (удмурт, коми но коми-пермяк) кылъёслэн грамматиказыя но кылисториязыя бадӟым уж поттӥз – Permiläisten kielten rakenne ja kehitys ’Перм кылъёслэн радзы но азинскемзы’ шуыса нимаськись книга. Та книга али ке но ас удысаз тужгес но золэз но кулэез луэ. Мынам но ужам – котьку ки улам. Со сяна Райя Бартенс мари, эрзя, коми, ханты но манси кылбуръёсты шонерак финн кылэ берыктӥз, угось вань со кылъёсты тодэ вал.      

Со сяна 2010-тӥ арын финн кылэ берыктэм удмурт кылбуръёс но веросъёс Volga-antologia ’Волга антология’ шуыса нимаськиз книгаын потӥзы. Книгаез дасяз финн критик но литературовед Вилле Роппонен. Татчы пыртэмын Виктор Шибановлэн, Лариса Ореховалэн, Арзами Очейлэн (Алексей Арзамазовлэн), Муш Надилэн (Надежда Пчеловодовалэн), Вероника Дорлэн (Вера Пантелеевалэн), Вячеслав Ар-Сергилэн текстъёссы. Кылбуръёсты берыктӥз финн кылбурчи Кари Саллама, нош прозаез – финн тодосчи но кылысь кылэ берыктӥсь Эса-Юсси Салминен.  

Эса-Юсси Салминен умой тодэ финн-угор кылъёсты но трос берыктэ чеберлыко литератураез финн кылэ. 2020-тӥ арын удмурт кылысь финн кылэ берыктэм веросъёсын быдэс книга поттӥз. Murskautuneet tähdet ’Пыргытэм кизилиос’ шуыса нимаське кнгиаез. Та книгае 1904 – 2017 аръёсы потэм веросъёс пыризы, Григорий Верещагин бордысен кутскыса но Мария Векшинаен йылпумъяса. Книгае куамын сизьым удмурт авторлэн веросэз пыриз.  

Кылбуръёс удмурт, финн но уйпал саам сямен

Кузебай Герд

финн кылэ берыктӥз Тони Коскелайнен

Ашальчи Оки

финн кылэ берыктӥз Ибба Лаухамаа

Тон юад мынысьтым Тон юад мынысьтым: – «Марлы, бен, кылбур‘ес гож‘яськод, Чик‘ юнме кужымдэ быттӥськод?»   -«Бен, юад-а, юад-а, эше, Бусйысь чуж кисьмам сезьылэсь, Марлы со уй-нунал чаштыртэ, Уй нунал ас понназ вераське?   Шур вулэсь нош юад-а, эше, Марлы со дугдылытэк жильыртэ, Дугдылытэк ас понназ куаретэ?   Учыед но тулыса сад‘есын Марлы, бен, ӝыт чукен весь чырдэ – Тон юад-а сое?

Sinä kyselet minulta Sinä kyselet minulta: Miksi, tosiaan, runojasi kirjoitat, suotta voimiasi tuhlaat?   Mutta kysyisitkö, ystäväni, kysyisitkö, Sumuisen pellon mallaskauran korsilta, Miksi ne öisin, päivisin heiluvat yöstä päivään itsekseen havisevat?   Kysyisitkö ystäväni purolta, Miksi se lakkaamatta solisee, hellittämättä itseään kannattelee?   Entä satakieleltä keväisessä puutarhassa, Miksi, tosiaan, livertää iltaisinkin Kyseletkö siltäkin?

“Тон юад мынысьтым” кылбурез уйпал саам кылэ берыктӥз Ибба Лаухамаа.

Тон юад мынэсьтым Тон юад мынысьтым: – «Марлы, бен, кылбур‘ес гож‘яськод, Чик‘ юнме кужымдэ быттӥськод?»   -«Бен, юад-а, юад-а, эше, Бусйысь чуж кисьмам сезьылэсь, Марлы со уй-нунал чаштыртэ, Уй нунал ас понназ вераське? Шур вулэсь нош юад-а, эше, Марлы со дугдылытэк жильыртэ, Дугдылытэк ас понназ куаретэ?   Учыед но тулыса сад‘есын Марлы, бен, ӝыт чукен весь чырдэ – Тон юад-а сое?

Jearahat mu Don jearahat mu: Manin čálát divttaidat, Duššiid golahat fámuidat?   Muhto jearatgo goassege ustiban Mierkkás bealddu látta hávvargávrrain, Manin dat ijatbeaivvi livššadit, Beaivvis nubbái ieš okto livjáhit? Jearatgo ustiban maid ádjagis, Manin dat agibeaivve šoavvá, Duojážassii šloapparda? Naba čuohtegielažis dan lávlumis, Giđđaeahkediid gilvvagárddis, Jearatgo das maid?

“Вордӥськем музъеме” кылбурез финн кылэ берыктӥз Эсме Вискари.

Вордӥськем музъеме (Удмурт областьлы сӥзисько) Вордӥськем музъеме, Вордӥськем шаере, Туж мусо потӥськод, Туж шулдыр адскиськод. Паськытэсь бусыяд Кизем ю удалтэ, Кизем ю вуыкуз Ву тулкым кадь ветлэ. Возь вылад турынэд Чиляса кадь улэ, Чебересь сяськаед Сюлэмез буйгатэ. Нюлэскад писпуэз Кораса быдтонтэм, Нюлэслэн шулдырез Бертэмед потонтэм. Со понна ик дуно Вордӥськем музъеме, Со понна ик мусо Вордӥськем шаере. Калыке потыку, Дорылэсь мӧзмисько. Вордӥськем шаерме Туж буре вайсько.

Oma kotimaani (Omistettu Udmurtialle) Oma kotimaani, Oma synnyinmaani, Olet mulle armain Ja näky iloisin. Peltomaasi laajat Runsaan sadon antaa. Viljan kypsyessä Veet ohi aaltoaa. Niittyjesi ruoho Vehreänä loistaa. Kauniit kukkakedot Mieleni rauhoittaa. Metsissäsi puita Loputtomiin kasvaa. Luontoosi kun löytää, sieltä pois ei haikaa. Siksi kallis mulle Olet kotimaani, Siksi armas mulle Olet synnyinmaani. Vierahalla maalla Luo kaipaan kansani. Oma synnyinmaani aina sydämessäni.

“Италмас сяськаёсы” кылбурез финн кылэ берыктӥз Карла Оландер.

Италмас сяськаёсы   Италмас сяськаёсы, Чебересь сясбкаёсы, Мыным эн тӥ ӧпкеле – Монэ эн тӥ каргалэ.   Жалятэк-ик тӥледыз Бичаса мон ветлӥсько, Янгышен пыд‘ёсыным Лёгыса но кельтӥсько. Бичаса мон сяськаме Тугоко ваньзэ кертто, Со керттэм тугокоме Вынылэн йраз поно.   Куиньметӥ арня ӵоже Яратон выны висе, Куиньметӥ арня ӵоже Дугдылытэк ялан бӧрдэ.   Горд намер кадь бам‘ёсыз Кӧсэктӥз ини солэн, Лыз сяська кадь синьёсыз Гырк усиз, ук, нунылэн.   Италмас сяська зыҥын Вынылэн через быроз, Кӧсэктэм висись бамыз Вильыс нош чыжыт пыроз.   Соку нош, азьло кадь-ик, Возьвылэ шудны мыном, Италмас сяська пӧлын Сяська кадь ик адӟиськом.

Kullero kukkani   Kullerokukkani, Kauniit kukkani, Älkää te syyttäkö minua, Älkää te kirotko minua.   Säälimättä teitä Poimien käyn, Vahingossa jaloillani Päällenne astun. Kukkiani poimiessa Punon kokonaisen seppeleen, Punotun seppeleeni Pikkuveljeni panee päähänsä.   Kolmannen viikon aikana Rakas veljeni sairastuu, Kolmannen viikon aikana Pysähtymättä alati itkemään.   Poskensa kuin punainen lillukka Hänellä jo kalpenivat, Silmänsä kuin sininen kukka Painuivat lapsella kuopalle.   Kullerokukan tuoksulla Pikkuveljen tauti paranee, Kalvenneet sairaat kasvonsa Punoittavat taas jälleen.   Silloin taas kuin ennen Menemme niitylle leikkimään, Kullerokukkien seassa Näytämme kukilta itsekin.

Настя Шумилова

Финн кылэ берыктӥз Ронъя Охрнберг

Йӧ вырӟыку гожтэм кылбур   ваньмыз вунӥз. мон ӧй ни витьы, ку дорамы вуоз тулыс. но йӧ чигиз но, – туливить, дыр, сое сӧриз кузь нырыныз   я быжыныз азвесь форель-а? – сайка, назьылляське ни кар. йӧ тэшкамен валче тон келя вань кезьытсэ, пушкад мар вал.   но дыр кошке, ыбылӥськоз нош тэльын порпи, берен карлэсь липетъёссэ йӧ шобыртоз но, чечы шӧмо луоз палэзь. мыным потэ: кин ке пуке, дыр, трос сюресо улон весез сузьйылыса pujottaa – киыз сутске, пыр исалляса дунне вӧсез.   ваньзэ аз радызъя вошъя со кӧня даур ини ӵоже – нокин ӧз юа, со соглаш-а быдэстыны секыт ужез.   ваньмыз куке но акыльтоз но, со сӥньысэз чигтоз шортӥз – жильдӥськозы вань дауръёс но час-минутъёс иньсьӧретӥ.   но со чида на кадь, ужа на. йӧ тачыртэм куара вазе – форель шурын быжзэ уг жаля… яке кин ке чигтэ весез?

Jään lähtiessä kirjoitettu runo   Kaikki unohtui. Minä en odottanut, milloin kotiseudulle saapuu kevät. Ja jää murtuikin, – kahlaajalintu, varmaan, sitä rikkoi pitkällä nokallaan.   Ja pyrstöllään hopeinen lohiko? – Herää, kaupunki jo venyttelee. Halkeilevan jään kanssa päästä eroon kaikesta kylmästä, joka oli sisälläsi.   Ja aika juoksee, mutta pakkaset paukkuvat kuin Metsässä ammuskelisi marilaispoika, kaupungista takaisin Jää peittää katotkin, Pihlajanmarjat muuttuvat hunajan makuisiksi. Minusta tuntuu: joku istuu, ehkä, Elämän monipolkuiseen helminauhaan Helmiä pujottaen  – kätensä kärähtää, Kosketellen maailman kipua.   Se muuttaa kaiken oman järjestyksensä mukaan Ties kuinka monen vuosisadan mittaan – Ei kukaan kysy, onko se samaa mieltä Raskaan työn loppuun saattamisesta.   Kaikkeen joskus muinoinkin kyllästyikin, se katkaisi langan keskeltä – Kaikki vuosisadat ja tunnit-minuutit hajoavat ja leviävät pitkin maailmankaikkeutta.   Ja se kestää edelleen, ikään kuin se työskentelisi, edelleen. Jää ratisi, ääni kuuluu – Virrassa lohi pyrstöään ei sääli… Tai sitten joku rikkoo helmet?

“Уйбыртон” кылбурез финн кылэ берыктӥз Отто Вахтола.

Уйбыртон висьыны уси — пуэд. нош эшшо  ӧвӧл пöсь ву. кык арня нин сотэк зульыса весь — эк-эк-эк! — шунтӥсько плита вылын аслым ву мистастькыны. час шуэ: ньыль но ӝыны. нош мынaм умме уг лу усеме — котьма тон кар! нош эшшо «ой, пипу кyар» — aдӟемпотостэм кырӟан! — нокызьы нырысь уг пот, весь берга йырын (вот чёрт!) чай юо, йыръё сема, ну, учко мелодрама (берпуметӥяз слогаз медло юн верам кyара). вожъясько геройёслы киноын ӧвӧл малы мон? кино ке та, сокy укылтэм малы сокем сценарист? коть сёт вaл ву, (уг ик куриськы туган). мар эшшо лыдӟo книга. Тора, Библия, Коран — одӥгез коть юртты вaл! уд ке усиськы умме, лыдӟоно «Илиада» (нош ик юн верам куара бероме – удмуртоме). ваньмыз, пе, яратонлы луыса азьлань кошке – толон куштэм туганлы жингырто соку искье. кыдёке монэ лэзиз но выльысь умме усиз. тю-тю Максилы – бо-бо. ох, та улон уробо! котькытын, ох, ымныръёс! я, тырмoз ини, тырмoз. тэтчало гебыр-гебыр (изьыны юрттэ куддыр). уйвӧтъёс мон адӟысал, шимесэз но ярасал. аслэсьтым кыӵе потэ шутэтскем коть одӥг час. эх, час, да эшшо час, ӟардонозь эшшо на час!

Houre   Sairastuin — kuumetta. Vieläkään ei lämmintä vettä. Jo kaksi viikkoa ilman sitä jatkuvaa nurinaa — oi voi! — lämmitän liedellä itselleni vettä pyykinpesuun. Kello on puoli yhdeksän. En saa vaipua uneen — mitä ikinä teetkin! Mutta vielä «Oй, пипу кyар» miten inhottava laulu! — ensin ei ole kuulua mitään kaikki pyörii päässä (se on piru!) no, juon teetä ja järsin auringonkukansiemeniä katson saippuaoopperaa (viimeinen tavu lausutaan painokkaasti). ja kadehdin päähenkilöitä. Entä miksi minä en ole elokuvassa? jos tämä on elokuva, miksi käsikirjoittaja on niin oikukas? Anna edes vettä (rakas, en pyydä heti) ja mitä vielä? Luen kirjaa. Toora, Raamattu, Koraani — auttaisi nyt edes joku! Jos et saa unta, on luettava Ilias. (mutta samalla tavalla painokkaasti lausuen — tulla udmurtiksi). Kaikki, sanotaan, kulkee eteenpäin rakkauden tähden eilen hylätty rakas soitan ja soitan. Kauas minusta hän lähti ja nukahti uudelleen tuu tuu, Maksim, kauniita unia. Voi, mitä kyytiä tämä elämä, kaikkialla, voi, kasvoja! Hyvä on, riittää jo, riittää jo. Ne hyppivät hiljalleen (auttaa joskus nukahtamaan) Näkisin unia kamalaa — ja rakastaisin itse tahtoisin vain levätä edes yhden tunnin tunnin, kyllä, vielä yhden tunnin aamunkoittoon vielä yksi tunti!

Богдан Анфиногенов

финн кылэ берыктӥз Ээту Вянска

Мыным кельше Мыным кельше куке тон яратӥськод монэ, Мыным кельше толон, мыным кельше туннэ! Мыным кельше толалтэ, мыным кельше гужем, Мон улӥсько но та улон мыным кельше! Султы, султы, султы, эше, Ваньмыз умой но улыны Тынад сюлмыд но тырше, Мон тодӥсько – милемыз вите одно ик вормон, Кыл кутӥсько но со понна мынам нимы воргорон! Тырмоз бӧрдыны, юыны но тырмоз, Милям ваньмыз азьпалан, Тани тыныд кирос. Тон али кариськы ганяк, кариськы рос-прос Милям ваньмыз пӧрмоз, ми удмуртъёс! Мон тодӥсько, куке но мон, Куке но вал вужер, Мон тодӥсько, соку монэ куштӥз нылаше… Но али дугды! Но монэ кылзы, эше, Шунды озьы ик пиштэ, та ваньмыз – мыным кельше! Мыным кельше куке тон яратӥськод монэ, Мыным кельше толон, мыным кельше туннэ! Мыным кельше толалтэ, мыным кельше гужем, Мон улӥсько но та улон мыным кельше!

Mä tykkään siitä Mä tykkään siitä, kun sä tykkäät musta mä tykkään kesästä, mä tykkään talvesta tykkään eilisestä, tykkään tästä päivästä minä elän ja tykkään elämästä! Ylös, ylös, ylös ystävä, kaikki hyvin, yritä elää niin sun sydämeskin yrittää. Tiedän hyvin – voitamme varmaan, tiedät nimeni, siks sulle lupaan! Jo riittää itku, jo riittää juominen, on kaikki edessämme, näen sen. Sulle ristin mä piirrän. Kun teemme sen nyt ja teemme sen oikein, me onnistumme, udmurtteja olemme! Tiedän, sen koska silloin kerran, silloin kerran mutkin jätettiin… Mutta pysähdy nyt! Kuuntele mua aurinko paistaa, ja siinä kaikki – mä tykkään siitä!   Mä tykkään siitä, kun sä tykkäät musta mä tykkään kesästä, mä tykkään talvesta tykkään eilisestä, tykkään tästä päivästä minä elän ja tykkään elämästä!